ตัวชี้วัดความเสี่ยง Gerrymandering
การวิเคราะห์รูปทรงเรขาคณิตของเขตเลือกตั้งเพื่อหาสัญญาณของการแบ่งเขตที่อาจไม่เป็นธรรม โดยใช้ดัชนี Polsby-Popper และข้อมูลผลการเลือกตั้ง พ.ศ. 2566
Gerrymandering คือการแบ่งเขตเลือกตั้งเพื่อให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้เปรียบ มี 2 รูปแบบหลัก: "Packing" คือการยัดผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งฝ่ายตรงข้ามไว้ในเขตเดียวให้ชนะขาด และ "Cracking" คือการแบ่งกระจายคะแนนฝ่ายตรงข้ามออกหลายเขตให้แพ้หมด
รวมผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งฝ่ายตรงข้ามไว้ในเขตเดียวให้ชนะขาด ทำให้คะแนนเสียงส่วนเกินสูญเปล่า
ฝ่าย A ชนะ 80% - คะแนนเกินสูญเปล่า
กระจายคะแนนฝ่ายตรงข้ามออกหลายเขตให้แพ้หมดแบบหวุดหวิดในทุกเขต
ฝ่าย A แพ้ 40% ทั้ง 2 เขต
Polsby-Popper Score
เขตเลือกตั้งที่ถูก Gerrymander มักมีรูปทรงบิดเบี้ยวผิดปกติ เราใช้ดัชนี Polsby-Popper (4π × พื้นที่ / เส้นรอบวง²) วัดความกะทัดรัด ค่า 1 = วงกลมสมบูรณ์ ค่าต่ำกว่า 0.20 = รูปทรงผิดปกติ
33.8% ของเขตเลือกตั้งมีรูปทรงผิดปกติ
วงกลมสมบูรณ์
สี่เหลี่ยมจัตุรัส
รูปหลายเหลี่ยม
รูปทรงบิดเบี้ยว
จาก 400 เขตเลือกตั้ง มี 135 เขต (33.8%) ที่มีค่า Polsby-Popper ต่ำกว่า 0.20 ซึ่งบ่งชี้ว่ามีรูปทรงที่ผิดปกติ โดย 11 เขต มีค่าต่ำกว่า 0.10 ซึ่งถือว่าผิดปกติมาก
คิดเป็น 33.8% ของเขตเลือกตั้งทั้งหมด
จังหวัดที่มีค่าความกะทัดรัดต่ำที่สุด ได้แก่ ตราด พังงา ระนอง กระบี่ และภูเก็ต ล้วนเป็นจังหวัดชายฝั่งทะเลที่มีเกาะแก่งและแนวชายฝั่งซับซ้อน รูปทรงที่ผิดปกติอาจเกิดจากภูมิศาสตร์ธรรมชาติ ไม่ใช่การ Gerrymander
รูปทรงผิดปกติจากภูมิศาสตร์ธรรมชาติ
| จังหวัด | จำนวนเขต | PP เฉลี่ย | PP ต่ำสุด | ชายฝั่ง |
|---|---|---|---|---|
| ตราด Trat | 1 | 0.054 | 0.054 | 🌊 |
| พังงา Phang Nga | 2 | 0.074 | 0.073 | 🌊 |
| ระนอง Ranong | 1 | 0.076 | 0.076 | 🌊 |
| กระบี่ Krabi | 3 | 0.121 | 0.078 | 🌊 |
| ภูเก็ต Phuket | 3 | 0.127 | 0.059 | 🌊 |
ข้อควรระวัง: จังหวัดชายฝั่งทะเลมักมีเกาะแก่งและแนวชายฝั่งที่ซับซ้อน ทำให้เขตเลือกตั้งมีรูปทรงบิดเบี้ยวโดยธรรมชาติ ไม่ควรตีความว่าเป็น Gerrymandering
จังหวัดที่ไม่ติดทะเลแต่มีค่าความกะทัดรัดต่ำ เช่น ตาก หนองบัวลำภู และกำแพงเพชร น่าสนใจกว่า เพราะไม่มีข้อจำกัดทางภูมิศาสตร์ที่ชัดเจน การที่เขตเลือกตั้งมีรูปทรงบิดเบี้ยวอาจบ่งชี้ถึงการออกแบบที่ตั้งใจ
รูปทรงผิดปกติโดยไม่มีข้อจำกัดทางภูมิศาสตร์
| จังหวัด | จำนวนเขต | PP เฉลี่ย | PP ต่ำสุด | ชายฝั่ง |
|---|---|---|---|---|
| ตาก Tak | 3 | 0.134 | 0.102 | 🏔️ |
| หนองบัวลำภู Nong Bua Lam Phu | 3 | 0.150 | 0.103 | 🏔️ |
| กำแพงเพชร Kamphaeng Phet | 4 | 0.160 | 0.094 | 🏔️ |
น่าสนใจ: จังหวัดเหล่านี้ไม่มีข้อจำกัดทางภูมิศาสตร์ที่ชัดเจน (ไม่ติดทะเล ไม่มีเกาะ) แต่เขตเลือกตั้งกลับมีรูปทรงบิดเบี้ยว ซึ่ง อาจบ่งชี้ถึงการออกแบบที่ตั้งใจ
ก้าวไกลชนะเขตที่มีรูปทรงกะทัดรัดที่สุด (ค่าเฉลี่ย 0.306) ส่วนเพื่อไทยชนะเขตที่มีรูปทรงบิดเบี้ยวมากที่สุด (ค่าเฉลี่ย 0.226) และมีจำนวนเขตผิดปกติมากที่สุดถึง 49 เขต
เพื่อไทยชนะเขตผิดปกติ 49 เขต
| พรรค | ที่นั่ง | ค่าเฉลี่ย PP | เขตผิดปกติ | ความกะทัดรัด |
|---|---|---|---|---|
ก้าวไกล Move Forward | 112 | 0.306 | 24 (21%) | |
ประชาธิปัตย์ Democrat | 25 | 0.241 | 8 (32%) | |
ภูมิใจไทย Bhumjaithai | 68 | 0.232 | 25 (37%) | |
พลังประชารัฐ Palang Pracharath | 39 | 0.228 | 15 (38%) | |
รวมไทยสร้างชาติ United Thai Nation | 23 | 0.228 | 7 (30%) | |
เพื่อไทย Pheu Thai | 112 | 0.226 | 49 (44%) |
ก้าวไกล ชนะเขตที่มีรูปทรงกะทัดรัดที่สุด ด้วยค่าเฉลี่ย PP 0.306 ซึ่งสูงกว่าพรรคอื่นอย่างเห็นได้ชัด
เพื่อไทย ชนะเขตที่มีรูปทรงผิดปกติมากที่สุดถึง 49 เขต (44% ของที่นั่งทั้งหมด) ด้วยค่าเฉลี่ย PP เพียง 0.226
ภูมิใจไทยได้เปรียบมากที่สุด โดยได้คะแนนเสียง 13.8% แต่ได้ที่นั่ง 17.0% (อัตราส่วน 1.23) ขณะที่รวมไทยสร้างชาติเสียเปรียบมากที่สุด ได้คะแนน 7.5% แต่ได้ที่นั่งเพียง 5.75%
ภูมิใจไทย: 13.8% คะแนน → 17% ที่นั่ง
ภูมิใจไทย ได้คะแนน 13.8% แต่ได้ที่นั่ง 17% คิดเป็นอัตราส่วน 1.23 หมายความว่าได้ที่นั่งมากกว่าที่ควรจะได้ 23%
รวมไทยสร้างชาติ ได้คะแนน 7.5% แต่ได้ที่นั่งเพียง 5.75% คิดเป็นอัตราส่วน 0.77 หมายความว่าได้ที่นั่งน้อยกว่าที่ควรจะได้ 23%
รูปทรงผิดปกติ + ชนะขาดลอย
พบ 14 เขตที่มีทั้งรูปทรงผิดปกติและผลชนะขาดลอย (มากกว่า 30%) ซึ่งอาจบ่งชี้ว่าผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งถูกรวมไว้ในเขตเดียวมากเกินไป ทำให้คะแนนเสียงส่วนเกินสูญเปล่า
14 เขตอาจถูก Packing
รูปทรงผิดปกติ + ชนะขาดลอย = อาจถูกยัดคะแนนฝ่ายตรงข้าม
รูปทรงผิดปกติ + ชนะขาดลอย = อาจถูกยัดคะแนนฝ่ายตรงข้าม
รูปทรงผิดปกติ + ชนะขาดลอย = อาจถูกยัดคะแนนฝ่ายตรงข้าม
หมายเหตุ: เขต "Packed" คือเขตที่มีรูปทรงผิดปกติ (PP < 0.20) ร่วมกับผลชนะขาดลอย (มากกว่า 30%) ซึ่งบ่งชี้ว่าอาจมีการออกแบบให้รวมผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งฝ่ายหนึ่งไว้มากเกินไป ทำให้คะแนนเสียงส่วนเกินสูญเปล่า
รูปทรงผิดปกติ + ผลสูสี
พบ 59 เขตที่มีทั้งรูปทรงผิดปกติและผลการเลือกตั้งสูสี (น้อยกว่า 10%) ซึ่งอาจบ่งชี้ว่าคะแนนเสียงฝ่ายหนึ่งถูกกระจายออกหลายเขตจนแพ้อย่างหวุดหวิด
59 เขตอาจถูก Cracking
รูปทรงผิดปกติ + ผลสูสี = อาจถูกกระจายคะแนนให้แพ้หวุดหวิด
รูปทรงผิดปกติ + ผลสูสี = อาจถูกกระจายคะแนนให้แพ้หวุดหวิด
รูปทรงผิดปกติ + ผลสูสี = อาจถูกกระจายคะแนนให้แพ้หวุดหวิด
หมายเหตุ: เขต "Cracked" คือเขตที่มีรูปทรงผิดปกติ (PP < 0.20) ร่วมกับผลการแข่งขันสูสี (น้อยกว่า 10%) ซึ่งบ่งชี้ว่าอาจมีการออกแบบให้กระจายคะแนนฝ่ายหนึ่งออกหลายเขตจนแพ้อย่างหวุดหวิด
มี 77 เขต (19.2%) ที่ผลสูสีมาก (ต่างกันไม่ถึง 5%) และ 148 เขต (37%) ที่มีการแข่งขันสูง (ต่างกัน 5-15%) รวมแล้วกว่าครึ่งของเขตเลือกตั้งมีความเข้มข้นในการแข่งขันสูง
มี 56.2% ของเขตเลือกตั้ง (225 จาก 400 เขต) ที่มีการแข่งขันสูง ซึ่งหมายความว่าการเปลี่ยนแปลงเขตเลือกตั้งเพียงเล็กน้อยอาจส่งผลต่อผลการเลือกตั้งได้
การวิเคราะห์นี้เป็นเพียง "ตัวชี้วัด" ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ การยืนยัน Gerrymandering ต้องมีข้อมูลเพิ่ม ได้แก่ จำนวนประชากรต่อเขต ข้อมูลการลงทะเบียนผู้มีสิทธิ์ และประวัติการเลือกตั้งหลายสมัย
ข้อมูลประชากรต่อเขตยังไม่รวมในการวิเคราะห์
ยังไม่มีข้อมูลการลงทะเบียนผู้มีสิทธิ์แต่ละพรรค
ควรเปรียบเทียบกับผลการเลือกตั้งหลายครั้ง
พบเขตเลือกตั้งที่มีรูปทรงน่าสงสัย 135 เขต (33.8%) โดยมี 14 เขตที่อาจถูก Packing และ 59 เขตที่อาจถูก Cracking พรรคเพื่อไทยชนะเขตที่มีรูปทรงผิดปกติมากที่สุด ส่วนพรรคภูมิใจไทยได้เปรียบในสัดส่วนคะแนนต่อที่นั่งมากที่สุด
ข้อมูล: สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) - ผลการเลือกตั้ง พ.ศ. 2566
การวิเคราะห์: EDA/gerrymandering.ipynb
พัฒนาโดย: Nutchanon Ninyawee